1395© کلیه حقوق برای وب سایت دیدبان زندگی محفوظ است.

تنوع زیستی بیمه طبیعت در مقابل حوادث بد

گفت‌وگوی اصفهان زیبا به مناسبت روزجهانی تنوع زیستی  با عضو انجمن متخصصان محیط زیست ایران

سمیه سهرابی

مفهوم تنوع زیستی در تعریف عام به اشکال متنوع حیات روی زمین، همچنین به گوناگونی زیستی این نوع از حیات اشاره دارد. در نگاهی دقیق‌تر تعداد گونه های گیاهی، جانوری و میکروارگانیســم ها، تنوع شگفت انگیز ژن ها در این گونه ها، تفاوت بسیار در اکوسیستم های موجود در سطح سیاره زمین– از قبیل بیابان‌ها، جنگل‌های بارانی، تپه‌های مرجانی- همه بخشی از تنوع زیستی زمین هستند. به عبارت دقیق تر تنوع زیستی همان؛ گوناگونی حیات، مجموعه ای از موجـــودات زنـــده به شکل‌های متفاوت، وجود تمام مخلوقات الهــی با نظم ذاتی بر روی کره زمین، یک تک سلولی در اعماق اقیانوس یا یک بوته گوجه فرنگی روی خاک یا یک آهوی زیبا در دشت، تفاوت در ژن‌های به وجود آورنده یک گونه یا تمام گونه ها، تفاوت در شکل و نوع درختان یک جنگل، جانوران یک بیشه یا ساختمان بدن یوزپلنگ، تفاوت رنگ چشم و موهای فرزند با والدین خود، حکمت مجسم خالق بی همتاست. امیر فرح نسب دانشجوی دکتری تخصصـــی علــــوم محیط زیست – تنوع زیستی، مدرس دانشگاه، عضو انجمن متخصصان محیط زیست ایران و پژوهشـــگر و محقــق منابع طبیعی و محیط زیست است. او به مناسبت روزجهانی تنوع زیستی به سوالات اصفهان زیبا در این رابطه پاسخ داد.


روز جهانی تنوع زیستی با چه اهدافی نامگذاری شده است؟

روز جهانی تنوع زیستی در اواخر سال ۱۹۹۳ در مجمع عمومی سازمان ملل مطرح و پس از تصویب در دسامبر ۲۰۰۰ روز  ۲۲ می مصادف با اول خرداد ماه به عنوان روز جهانی تنوع زیستی نامگذاری شد. از سال ۲۰۰۱ هر سال یک شعار جدید درباره مسائل حیاتی و مهم آن زمان برگزیده می شود تا فعالیت های جامعه بر پایه آن شکل گیرد. هدف از این اقدام افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفظ تنوع زیستی است. تنوع زیستی به مفهوم تمام انواع حالت های حیات بر روی کره زمین است. به طوری که این مفهوم انواع حیوانات، میکروارگانیسم ها، گیاهان و اکوسیستم های دربرگیرنده این موجودات را شامل می شود. به عبارت دیگر تنوع زیستی در سه لایه مختلف: اکوسیستم و گونه و ژن وجود دارد.


مفهوم تنوع زیستی به غیر از تعداد گونه‌های گیاهی وجانوری به چه عناوین دیگری اختصاص دارد؟

تنوع زیستی Biological Diversity که به طور مخفـــف Biodiversity خوانده می شود؛ یعنی گوناگونی یا تنوع گیاهان و حیوانات و دیگر موجودات زنده در یک ناحیه یا منطقه ای خاص. مفهوم تنوع زیستی به صورت عام، به شکل های متنوع حیات بر روی کره زمین، همچنین به گوناگونی زیستی این نوع از حیات، اشاره دارد. در نگاهی دقیق تر تعداد گونه های گیاهی، جانوری و میکروارگانیسم ها، تنوع شگفت انگیز ژن ها در این گونه ها، تفاوت بسیار در اکوسیستم های موجود در سطح کره زمین از قبیل: اکوسیستم های بیابانی و کویری، اکوسیستم های جنگلی، اکوسیستم های مرتعی، انواع اکوسیستم های آبی و شبکه عظیمی از انواع اکوسیستم های تالابی، تپه ها و پولیپ های مرجانی و… بخشی از تنوع زیستی زمین هستند. تنوع زیستی میراث ارزشمندی است که نیاکان ما آن را از طبیعت گرفته و به ما سپرده اند و ما نیز می بایست این میراث را به امانت و به درستی به نسل بعد خود منتقل کنیم. تنوع زیستی از سه مفهوم اصلی و مرتبط به هم تشکیل شده است: تنوع ژن، تنوع گونه و تنوع اکوسیستم. تنوع زیستی به طور کل، گوناگونی حیات است. تنوع زیستی مجموعه ای از موجودات زنده به شکل‌های گوناگون است که ممکن است یک تک سلولی در اعماق اقیانوس، یک بوته گوجه فرنگی روی سطح خاک، یک آهوی زیبا در دشت، یک پرنده خوش آواز بر روی درخت، یک خزنده با صلابت در یک بیابان، یک دوزیست در یک تالاب  یا یک ماهی در آب و… باشد. تنوع زیستی، تفاوت در شکل و نوع درختان یک جنگل، جانوران یک بیشه یا ساختمان بدن یک یوزپلنگ است. در حقیقت تنوع زیستی نوعی بیمه طبیعت در مقابل حوادث ناگوار است. تنوع زیستی حکمت مجسم خالق بی همتا و وجود تمام مخلوقات الهی با نظم ذاتی بر روی کره زمین است. تنوع زیستی تفاوت در ژن های به وجود آورنده یک گونه با تمام گونه هاست، همچنین تفاوت رنگ چشم و موهای فرزند با والدین است. تنوع زیستی بستر و زیر ساختار حیات ما را حفظ می کند، به هنر ما الهام می بخشد، موجب تقویت و پیشرفت اقتصاد ما می شود و سرانجام آنکه تنوع زیستی، سیاره ما را حفظ می کند. تنوع زیستی عملا توانایی انواع گونه ها (بدون توجه به کوچکی یا بزرگی آنها) را در جهت افزایش کارایی، مقاومت و سازگار شدن در برابر محیط افزایش می دهد. به عبارت دیگر، تمام گونه های کوچک و بزرگ دارای یک وظیفه  بسیار بزرگ هستند و آن این است که ترکیب عملکرد این گونه ها در مجموع، باعث افزایش توانایی اکوسیستم و افزایش مقاومت در برابر انواع مختلف صدمات و خسارات احتمالی، همچنین بهبــــود و بازســـازی خســـارات وارده می شوند.


چرا تنوع زیستی برای انسان مهم است؟

زیرا تنوع و افزایش گونه های گیاهی به معنی افزایش محصولات غذایی برای انسان و تنوع و افزایش گونه های جانوری به معنی پایدار بودن محیط زیست در جهت تعادل طبیعت است. برای نمونه در یک اکوسیستم به دنبال افزایش شکار پرندگانی که از ملخ ها تغذیه می کنند، جمعیت ملخ ها به طور بی رویه افزایش پیدا می کند و ملخ ها برای تامین غذا به طور دسته ای به مزارع کشاورزی حمله ور می شوند. این تخریب مزارع حاصل بر هم زدگی تنوع زیستی و تعادل اکوسیستم است. این نگرانی وجود دارد که فعالیت های انسانی باعث انقراض گسترده در انواع گونه ها شده است. نتایج به دست آمده از بررسی انواع مختلف گونه های جانوری، جنگل ها و اکوسیستم های مختلف، همچنین گونه های جانوری و گیاهی آبزی، حاکی از کاهش تنوع بسیاری از گونه ها  یا نابودی بعضی از انواع گونه ها در اکوسیستم است. از این رو برنامه ریزی برای بهره برداری پایدار از منابع طبیعی و مدیریت صحیح در استفاده از آنها، می تواند باعث رفع تدریجی این مشکل و سایر مشکلات زیست محیطی شود. تمام موجوداتی که در یک اکوسیستم زندگی می کنند از جمله انسان، بخشی از شبکه حیات هستند. هرگونه پوشش گیاهی و هر موجودی نقش بسیار مهمی در چرخه حیات دارد. گیاهان، حیوانات و انسان ها در تعامل با یکدیگرند و بر اساس آنچه هر کدام ارائه یا تولید می کنند مانند غذا، سرپناه، اکسیژن و غنی سازی خاک، به یکدیگر وابسته اند. حفظ گستردگــی تنوع گونه هــا در هر اکوسیستم بـــرای حفظ شبکه  حیات و حفظ تمام موجودات زنده، لازم است.


حیات از حدود سه میلیارد و پانصد میلیون سال قبل بر روی کره زمین وجود داشته است. بیش از ۹۵ درصد از گونه هایی که زنده بودند، اکنون منقرض شده اند. چرا باید نگران شدت انقراض فعلی و حفاظت از تنوع زیستی باشیم؟

در شرایط کنونی، سیاره ما زیستگاه چندین میلیون گونه در قالب حدود یک صد شاخه است. تقریبا یک میلیون و هشتصد هزار گونه توسط دانشمندان شناسایی شده است ولی برآوردهای موجود نشان می دهد که ۵ تا ۱۵ میلیون گونه زنده در حال حاضر در زیست کره زندگی می کنند زیرا بسیاری از گروه های موجودات زنده هنوز به طور دقیق شناسایی و مطالعه نشده اند. همچنین، سالانه بیش از ۱۵۰۰۰ گونه جدید توسط دانشمندان معرفی می شود و گونه‌های دیگری نیز در طول زندگی ما انسان ها تکامل می یابند، اما شدت انقراض گونه ها بالا است به طوری که این میزان، ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ برابر بیش از شدت انقراض طبیعی است. اگرچه گونه های جدید نیز پدیدار می شوند ولی گونه‌های موجود با شدت ۱۰۰۰ برابر بیشتر از میزان ایجاد گونه ها منقرض می شوند. بسیاری  از زیست شناسان معتقدند که اکنون ما در میانه دوره ای از انقراض جمعی بزرگ واقع شده ایم به طوری که بیش از ۷۵ درصد از گونه ها در مقیاس زمانی زمین شناسی کوتاهی از بین رفته اند. آخرین انقراض گونه ای بزرگ، ۶۵ میلیون سال پیش در اواخر دوره کرتاسه هنگامی که دایناسورها منقرض شدند،روی داد. اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت برآورد کرده است که ۲۲ درصد از پستانداران شناسایی شده، ۳۲ درصد از دوزیستان، ۱۴ درصد از پرندگان و ۳۲ درصد از نهاندانگان در معرض خطر انقراض هستند. گونه هایی که در ۲۰۰ سال گذشته به فراوانی پیدا می شدند، اکنون منقرض شده اند.


برای مثال، کبوتر وحشی آمریکای شمالی که جمعیت آن در اواسط دهه  ۱۸۰۰ میلادی بالغ بر سه تا پنج میلیارد قطعه تخمین زده می شد، اکنون از میان رفته است. چرا باید نگران این میزان از نابودی تنوع زیستی باشیم؟

پاسخ در این حقیقت نهفته اســـت که برای نخستین بار در تاریخ کره زمین، فقط یک گونه به نام همو ساپینس (بشر) باعث انقراض جمعی زیستمندان شده است. مهم ترین دلیل فعلی  نابودی تنوع زیستی، تخریب زیستگاه ها توسط فعالیت‌های انسانی است.  اغلب مردم می دانند که تنوع زیستی شامل مجموعه ناهمگون بزرگی از موجودات زنده است. این جنبه از تنوع زیستی را تنوع گونه ای نیز می نامند، ولی تنوع زیستی شامل دو مولفه دیگر نیز به نام های تنوع ژنتیکی و تنوع زیست بومی (اکوسیستمی) است.


در ایران جانوران زیادی اعم از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان و… پیدا می شوند، اما تنوع آنها در ایران چقدر است؟

تنوع بسیار زیادی در میان یک میلیون و هشتصد هزار گونه شناسایی شده وجود دارد. این تنوع گسترده، از میکروب های تک سلولی به قطر ۴۰۰ نانومتر که به صورت انگل در منافذ حرارتی با دمای ۷۰ تا ۹۸ درجه سانتیگراد بر روی انواعی دیگر از میکروب ها زندگی می کنند، تا موجودات بزرگ مانند درخت سکویا، وال آبی، قارچ های هومونگوس (نوع غول پیکری از گونه آرمیلاریا) و درختان پاندو (نوعی صنوبر عظیم الجثه همسان که همگی از لحاظ ژنتیکی یکسان و از ناحیه ریشه به یکدیگر متصل هستند) را شامل می شود. در حالی که مردم اغلب با موجودات پر سلولی مانند گیاهان و حیوانات آشنایی دارند ولــــی زیستمنـــدان یــــاد شـــــده فقــــط شاخه‌های کوچکی از شجره حیات را در بر می گیرند. بزرگ تـــرین تنوع متابولیک در میـــان موجودات پروکاریوت شامل باکتری های حقیقی و آرکی باکتری ها (باستان باکتری‌ها) وجود دارد. اگرچه برخی از این میکروب ها از اکسیژن برای تنفس استفاده می کنند  یا مانند رستنی ها فتوسنتز انجام می دهند، سایر انواع باکتری ها دارای توان فوق العاده‌ای برای کسب انرژی از مواد شیمیایی غیر آلی نظیر سولفید هیدروژن یا آمونیاک هستند و از دی اکسید کربن به عنوان تنها منبع کربن برای تولید مولکول های آلی بهره می گیرند.


چرا باید از تنوع زیستی حفاظت شود؟

با توجه به اینکه تنوع زیستی بهره و خدمات گسترده‌ای را در حوزه های زیستی (بیولوژیک) و زیست بومی به انسان ارائه می کند، باید در خصوص حفاظت از آن جدی و مصمم بود.


تنوع زیستی، خدمــــات زیســـت‌بوم‌ها را پشتیبانی می‌کند؛ خدمات ارائه شده زیست‌بوم‌ها چیست؟

خدمات ارایه شده زیست بوم ها، فرآیندهای بیولوژیک ایجاد شده از طریق طبیعت هستند که از تداوم حیات انسان پشتیبانی می کنند. این نوع خدمات شامل تجزیه پسماندها، گرده افشانی، تصفیه طبیعی آب، مهار کردن سیلاب ها و تجدید حاصلخیزی خاک است. فرآیندهای زیست بومی اغلب نادیده در نظر گرفته می شوند و تا هنگامی که غیر فعال شوند، عموما به ارزش های آنها توجه نمی شود، اما هنگامی که ارزش اقتصادی این گونه خدمات برآورد شود، مقادیر بزرگی را به خود اختصاص می دهد. مثلا، حشرات گرده افشان به تولید تجاری و انبوه میوه های مهم نظیر بادام، خربزه، آلبالو و سیب کمک می کنند؛ ارزش اقتصادی جهانی مربوط به خدمات گرده افشانی حشرات، حدود ۲۱۷ میلیارد دلار در سال تخمین زده شده است. تالاب ها و برخی از رستنی های آبزی، نیتروژن را جذب می کنند و رسوباتی را که کیفیت آب را کاهش می دهند، به تله می اندازند. توســــعه و ســــاخت و ســــازهای انسانی محیط زیست طبیعی را دچار صدمـــه و آسیــب می کند، امـــا اغلــب زیستگاه‌ها در صورت فرصت داشتن قادر به احیا خود هستند؛ زیرا بذرهای به خواب رفته در خاک می توانند جوانه بزنند، موجب پایداری خاک شوند و فرآیندهای موفقیت آمیزی را آغاز کنند که رویشگاه مجددا احیا شود و غذا را برای سایر جمعیت های موجودات فراهم کند. بعضی از گیاهان بومی می توانند به احیا دوباره یک منطقه پس از وقوع آتش سوزی کمک کنند.


توسعه و بسط فعالیت های انسانی تا چه میزان تنوع زیستی را کاهش می دهد؟

توسعه و بسط  فعالیت های انسانی به محیط طبیعـــی، از طریــــق شهرنشینی، تفریـــح و سرگرمی، صنعتی سازی و کشاورزی ایجاد شده و باعث افزایش یک نواختی در مناظر طبیعی و در نتیجه کاهش، ناپدیدی و تجزیه و قطعـــه قطعـــه شـــدن مناظر طبیعــــی و زیستگاه‌ها می شود. روشن است که افزایش بهره برداری از زمین برای استفاده برای انسان به شکل وسیعی مساحت زیستگاه های  هر یک از گونه های حیات وحش و همین طور مساحت کلی را در سرتاسر اروپا کاهش می دهد. نتایج این رویداد عبارتند از: کاهش تنوع گونه‌ها، به واسطه کاهش مساحت محدوده قابل زیست که مرتبط با کاهش ظرفیت جابه جایی گونه‌هاست. همچنین کاهش اندازه زیستگاه ها باعث کاهش تنوع ژنتیکی گونه های موجود در آن می شود. زیستگاه های کوچک تر تنها می‌توانند جمعیت کوچک تری را در خود جای دهند که این موضوع منجر به بی خاصیت کردن ظرفیت ژنی شده وکاهش منابع ژنتیکی از یک گونه، باعث کاهش انعطاف پذیری و تکامل پذیری سازگار با موقعیت‌های در حال تغییر می شود.


تنوع زیستی در اروپا نیزدرمعرض تهدید است؟

اگرچه گونه های نسبتا کمی از گیاهی و جانوری اروپا در قرن حاضر به صورت واقع منقرض شده است، تنوع زیستی این قاره تحت تاثیر افزایش تعداد گونه‌ها و کاهش زیستگاه ها در بعضی از مناطق قرار گرفته است. تقریبا ۳۰ درصد استوی ها و ۲۰ درصد گیاهان با ارتفاع بلند در زمره گونه های در معرض تهدید محسوب می شوند. تهدیدات مستقیم مرتبط با از بین رفتن زیستگاه ها به واسطه تخریب، اصلاح و قطعه بندی اکوسیستم هـــا و همین طور به واسطه افزایش بی رویه از کودهای شیمیایی و آفت کش ها، روش های کشاورزی جامع، شکار و تخریب‌های کلی انسانی هستند. تخریب کلی، کیفیت آب و هوای اروپا با اثرات مخرب افزوده شده است.


برای ارزیابی دقیق تنوع زیستی ایران، لازم است شاخص‌های ملی تنوع زیستی مشخص شوند، اما آنچه که از گزارش‌ها، اطلاعات و آمارها آشکار شده، آن است که تنوع زیستی در ایران در تمام زیست‌بوم‌ها و در کلیه سطوح در حال کاهش است. چرا؟

برخی از عوامل مهم تخریب زیستگاه ها و کاهش جمعیت حیات وحش در ایران به شرح زیر است: عدم آگاهی اقشار مردم و ترس از حیوانات وحشی و نداشتن انگیزه جهت حمایت و حفاظت از آنها . تخریب زیستگاه ها ، به علت تبدیل مراتع و جنگل‌ها به اراضی کشاورزی ، باغات ، اماکن مسکونی ، کارخانه ها و ایجاد راه ها، تخریب زیستگاه ها در اثر بهره برداری بی رویه از معادن داخل زیستگاه. در اختیار گرفتن صد ها هزار اسلحه مجاز و غیر مجاز جنگی و شکاری در دست مردم به خصوص عشایر و روستانشینان. ورود بدون ضابطه میلیون ها دام که چندین برابر ظرفیت قابل تحمـــل محیط است، به زیستگاه های جانوران وحشی. در دســـتــــرس قــــرار گــــرفــــتـــن اتـــومبیـــل هــــا و موتور سیکلت‌های تندرو و بیابانی و تعقیب و شکار پستاندارانی از قبیل: آهو، جبیر، گور، یوز و کاراکال. آلودگی های محیط زیست ، به خصوص استفاده از کودها و سموم شیمیایی.  استفاده از طعمه های مسموم ، به منظور از بین بردن جوندگان آفت و … . استفاده از انواع تله ها برای گرفتن حیواناتی از قبیل: سمور و روباه برای استفاده از پوست آنها.

امتیاز به این مقاله
بدون نظر

پیام بگذارید